Pijn: een ingewikkeld fenomeen

Het complexe inwendige alarmsysteem 

Pijn

Wat is pijn?

We kennen allemaal het gevoel van pijn. Pijn is een vervelend gevoel of sensatie en heeft meerdere gezichten. Pijn kan variëren in intensiteit, de aard van de pijn is in veel gevallen anders en de duur van de pijnervaring verschilt enorm. Hoe komt het dat pijn zo verschillend kan zijn? En waar is pijn eigenlijk goed voor?

Het klinkt misschien gek dat pijn goed voor ons is. Maar pijn helpt ons om te overleven. Pijn is namelijk een soort brandalarm wat ons waarschuwt voor (mogelijk) gevaar aan ons lichaam. Zowel inwendige lichamelijke processen als bedreigingen van buiten ons lichaam kunnen het brandalarm aanzetten. Pijn zorgt ervoor dat we schade aan en in ons lichaam herkennen, zoals het branden van je hand aan het vuur. Maar pijn kan ook gevoeld worden bij mogelijke beschadigingen of veranderingen in het lichaam, waarbij er verstoringen zijn van de balans. 

Pijn is dus een zeer belangrijk fenomeen, maar het is zeker niet simpel. Er gaat een ingewikkeld proces aan het ervaren van pijn vooraf. Om bedreigingen te signaleren en te herkennen om vervolgens alarm te slaan is er een complex systeem aangelegd in ons lichaam. Het pijnsysteem bevat specifieke sensoren, die bijna overal in ons lichaam aanwezig zijn. Deze sensoren, nociceptoren genaamd, zijn gemaakt om (mogelijke) schade te detecteren. Net zoals sensoren in onze ogen licht detecteren en warmtesensoren van onze huid temperatuur detecteren, doen deze nociceptoren hetzelfde met pijnprikkels. Na het signaleren van een mogelijk gevaar voor het lichaam sturen de sensoren de prikkels via onze zenuwen en ruggenmerg door naar de hersenen. Nu wordt pijn al iets ingewikkelder.

De (pijn)prikkel of het (pijn)signaal wordt namelijk via de zenuw, waar het letsel herkend wordt, doorgestuurd naar de volgende zenuw om uiteindelijk terecht te komen in de hersenen. De prikkel komt langs verschillende stations in het zenuwstelsel, die het geleiden van de prikkel kunnen versterken of verzwakken.

Uiteindelijk is het aan de hersenen om alle prikkels die de hersenen uit het lichaam ontvangen te beoordelen en er iets of niets mee te doen. Het kan zo maar zijn dat we in een belangrijk gesprek de radio, die op de achtergrond aan staan, niet meer horen. De geluidsgolven komen wel binnen, maar de aandacht is gericht op andere geluidsprikkels. Waarschijnlijk raad je het al: ook pijnprikkels kunnen door de hersenen de aandacht krijgen of worden genegeerd. 

Illustratie met toestemming van de uitgever overgenomen uit Pijneducatie, een praktische handleiding voor paramedici,  onder redactie van Paul van Wilgen en Jo Nijs, uitgeverij Bohn Stafleu van Loghum. Link naar website.

Maar dat is toch helemaal niet handig?

De oplettende lezer zou zich nu direct afvragen waarom het in vredesnaam handig is om mogelijk gevaar in en aan ons lichaam niet te willen voelen. Voordat ik dit uitleg is het belangrijk om te weten dat ons lichaam pijn kan versterken en pijn kan verzwakken. Bij de overdracht van de pijnprikkel tussen twee zenuwen is ons lichaam in staat om de prikkel te versterken of te verzwakken, waardoor de boodschap van de prikkel sneller of trager in de hersenen aan kan komen. Net als bij het doorvertellen van een verhaal aan iemand anders de boodschap ook verandert kan worden, kan dat in ons lichaam ook.

Verzwakken of negeren van pijn

Evolutionair gezien is het bijzonder belangrijk geweest om pijn niet te voelen. In levensbedreigende situatie, waarbij we moeten vechten of vluchten voor ons leven, zou het ervaren van pijn ons tegenhouden en dan zou het zomaar fout af kunnen lopen. Stel je voor dat je op de vlucht bent voor een leeuw en plotseling in een punaise stapt, zou jij dan pijn in je voet willen voelen, of liever de pijn willen voelen nadat de kust veilig is? Bij veel topsporters komt het voor dat er op het moment van geblesseerd raken geen pijn wordt gevoeld. De wedstrijd is op dat moment belangrijker, adrenaline giert door het lijf en de het ervaren van pijn wordt uitgesteld. Na de wedstrijd merken ze pas hoe heftig de blessure is. 

Versterken van pijn (primaire hyperalgesie)

Op het moment dat er daadwerkelijk schade optreedt in ons lichaam gebeurt er ook iets bijzonders. We worden dan tijdelijk overgevoeliger voor prikkels. Wanneer je bijvoorbeeld je enkel verzwikt, is de kans groot dat er weefsel in de enkel beschadigd is geraakt. Er komt vervolgens een ontstekingsreactie op gang: de enkel wordt roder (rubor), dikker (tumor), warmer (calor) en als laatste pijnlijker (dolor). 

Ons lichaam maakt onze enkel op zo'n moment gevoeliger. Op deze lokale plek raken we gevoeliger voor prikkels, wat primaire hyperalgesie wordt genoemd. Het is namelijk de bedoeling dat het getroffen lichaamsdeel gaat herstellen en zodra iets pijnlijker is weten wij dat we het moeten ontzien.

Chronische pijn

We weten inmiddels dat iedere vorm van pijn alleen in de hersenen bewust ervaren kan worden. De prikkels naar de hersenen toe zijn slechts signalen. Pijn is daarom niet altijd puur een teken van schade. Pijn is een complex geheel van prikkels, gedachtes, eerdere herinneringen en bewustzijn, die samen de perceptie van pijn oproepen. Dat pijn tussen je oren zit is dus in iedere vorm van pijn een feit. Maar de pijn is altijd echt!

Een veel voorkomend probleem is dat pijn vaak onbegrepen is: er is geen duidelijke oorzaak van de pijn; er is geen schade (meer) te herleiden naar de pijn; er lijkt geen oplossing te zijn voor het verminderen van de pijn. In het geval dat pijn niet begrepen wordt door de patiënt en (meerdere) zorgverleners, werd in het verleden de conclusie getrokken dat de pijn tussen je oren zit en je ermee moet leren leven. Die conclusie wordt nog steeds regelmatig gesteld, maar gelukkig al veel minder dan voorheen.

 

Eerder vertelde ik al dat pijn enorm verschillend kan zijn. De aard van de pijn geven we vaak aan als zeurend, brandend, drukkend of stekend. Die woorden geven gedeeltelijk aan hoe intens de pijn wordt ervaren. Daarnaast is de duur van de pijn vaak een belangrijk aspect in het verhelpen ervan. Pijn kan seconden, uren, dagen, maar zelfs maanden aanhouden. Als pijn langer aanhoudt dan verwacht, noemen we het chronische pijn.

Natuurlijk zijn er chronische ziektes, waarbij pijn onontkomelijk en goed te verklaren is. Maar de pijn die in de volksmond tussen de oren zou zitten noemen we vaak chronische pijn. Chronische pijn wordt op verschillende manieren gedefinieerd. Chronische pijn is een voortdurende of terugkerende pijn die langer aanhoudt dan het normale herstelproces van een ziekte of verwonding, of pijn die langer dan drie tot zes maanden duurt.

 

Vormen van chronische pijn of diagnoses die vaak gepaard gaan met chronische pijn waar ik me op richt:

  • Musculoskeletale chronische pijn zonder duidelijk aanwijsbare oorzaak

  • Somatische Onvoldoende verklaarde Lichamelijke Klachten (SOLK)

  • Spanningshoofdpijn

  • Fibromyalgie

  • Buikpijn (zonder duidelijke oorzaak na lichamelijk onderzoek)

  • (lage) rugpijn en andere spier- of gewrichtspijnen

Somatische Onvoldoende verklaarde Lichamelijke Klachten (SOLK) en Centrale sensitisatie (een mogelijke oorzaak van veel pijnklachten) wordt hieronder meer aandacht aan besteed.

Meer uitleg over hoe chronische pijn ontstaan, wat het is en hoe je het kan verhelpen lees je hieronder:

Schermopname (2).png

SOLK

Steeds vaker zien we in de gezondheidszorg klachten, die niet te relateren zijn aan een bestaande chronische ziekte. In dit soort gevallen wordt er vaak gesproken over Somatische Onvoldoende verklaarde Lichamelijke Klachten (SOLK).

SOLK zijn klachten die langer dan enkele weken duren en die niet goed te verklaren zijn. Bij onderzoek is er geen ziekte of lichamelijke oorzaak voor deze klachten te vinden. Of er is wel een lichamelijke oorzaak gevonden, maar het is onduidelijk waarom uw klachten zo heftig zijn, zo veel last geven of zo lang duren. SOLK kan variëren van kortdurende klachten tot ernstige, langdurende klachten die multidisciplinaire behandeling nodig hebben. SOLK bestaat uit de volgende mogelijke klachten:

  • Pijnklachten

  • energiegebrek,

  • krachtverlies

  • afwijkende waarneming zoals oorsuizen, piepen, tintelingen of een doof gevoel.

Vaak komen er klachten van spanning, concentratie- en geheugenverlies, slaapproblemen, angst of depressie bij.

Zorg bij SOLK

De benadering van SOLK heeft een brede aanpak nodig waarbij een aantal aspecten van groot belang zijn:

  • Koppeling van lichaam en geest

  • Een verklaring van de oorzaak is individueel verschillend en heeft meerdere factoren

  • Diagnostiek en behandeling vanuit het biopsychosociale model

Centrale sensitisatie

wat is centrale sensitisatie?

Centrale sensitisatie is in mijn ervaring als fysiotherapeut een veel voorkomende verklaring bij SOLK. Centrale sensitisatie betekent dat het centrale zenuwstelsel overgevoelig is geworden voor prikkels. We kennen het voorbeeld van primaire hyperalgesie al, waarbij een specifiek lichaamsdeel warmer, roder, dikker en pijnlijker is geworden na een beschadiging. Dat lichamelijke proces is te zien als lokale sensitisatie. Wanneer je je enkel verzwikt wordt je enkel tijdelijk gevoeliger voor (pijn)prikkels. Dit is een enorm handig kunstje van ons lichaam: we ontzien het lichaamsdeel en herstellen. 

Het kan dus ook zijn dat je hele centrale zenuwstelsel overgevoelig is geworden. Iedere prikkel wordt dan eerder doorgestuurd naar de hersenen; de pijndrempel wordt eerder bereikt; het hele lichaam is gevoeliger voor alle prikkels en de kans dat pijn ervaren wordt is nu groter. Centrale sensitisatie wordt ook wel gezien als een verstoring van het zenuwstelsel en voornamelijk van het pijnsysteem.

Symptomen en tekens bij centrale sensitisatie

  • Uitbreiding van het pijngebied na letsel

  • Disproportionele pijn (pijn die niet te verwachten is bij specifiek letsel)

  • Pijn op meerder plekken in het lichaam zonder duidelijke oorzaak

  • Overgevoelig voor fel licht

  • Overgevoelig voor geluid/Oorsuizen

  • Stugge of pijnlijke huid

  • Concentratieverlies

  • Stemmingswisselingen

Hoe ontstaat centrale sensitisatie?

Na het optreden van beschadiging is het belangrijk dat het beschadigde lichaamsdeel goed herstelt. Er zijn veel factoren die het herstel kunnen beïnvloeden en herstellen gaat dus niet vanzelf zonder er iets voor te moeten doen of laten. 

Centrale sensitisatie kan optreden wanneer factoren het herstel negatief hebben beïnvloed, waardoor de pijn blijft bestaan. De langdurige pijn, beperkingen, verminderde activiteit en je psychologische toestand kunnen ervoor zorgen dat de niet alleen lokaal overgevoeligheid is voor pijn, maar ook andere lichaamsdelen pijnlijk worden. 

Negatieve factoren in het ontstaan van centrale sensitisatie en chronische pijn:

  • De ernst van de schade

  • Overmatige spierspanning in samenhang met verkrampt bewegen of niet kunnen ontspannen

  • Verslechterde lichamelijke conditie

  • Negatieve emoties (neerslachtig, boos, machteloos of verdrietig zijn)

  • Angst (om te bewegen, voor pijn of voor een ernstige ziekte)

  • Stress (niet kunnen voldoen aan de eisen die de omgeving aan u stelt of aan de eisen die je aan jezelf stelt)

  • Opkroppen van spanning, woede of verdriet

  • Overbelasting (Zowel fysiek, als mentaal)

  • Te veel aandacht gericht op pijnlijke plaatsen in uw lichaam.

Behandeling bij chronische pijn klachten

Tijdens het behandelen van chronische pijn of SOLK is goede communicatie en gezamenlijke besluitvorming heel belangrijk. Het komt vaak voor dat de patiënt niet goed begrijpt wat er aan de hand is, waardoor de patiënt vaak op zoek blijft gaan naar een lichamelijke verklaring. Pas als de patiënt het lichaam en de klachten volledig begrijpt en de zoektocht naar een medische verklaring op durft te geven, kan de juiste behandeling voor de chronische pijn geaccepteerd worden. 

Zodra de patiënt dit kan accepteren is het tijd voor de behandeling van de klachten. Bij het behandelen van chronische pijn en SOLK zijn er een aantal belangrijke aspecten in de samenwerking tussen de patiënt en zorgverlener:

  • Goede communicatie tussen patiënt en zorgverlener: er moet aandacht zijn voor het gehele verhaal van de patiënt; de klachten moeten serieus worden genomen door zorgverlener; de patiënt moet open staan voor verandering en zelf bereid zijn aan zichzelf te werken (zelfmanagement).

  • Uitleg over de chronische pijnklachten of SOLK (psycho-educatie): Daarbij is het van belang dat de uitleg wetenschappelijk onderbouwd is, niet beschuldigend wordt ervaren door de patiënt, moet aanzetten tot gedragsverandering en moet aansluiten bij het niveau van geletterdheid van de patiënt. 

  • Persoonlijke aanpak (matched care): Matched care staat voor het afstemmen van de behandeling op kenmerken van de patiënt, zoals de ernst van de problematiek, mentale en sociale vaardigheden, omgevingsfactoren en wensen en behoeften van de patiënt. 

  • Gezamenlijke besluitvorming: dat betekent dat de patiënt samen met de zorgverlener beslist over welke zorg het beste bij hem past. De zorgverlener geeft informatie over de inhoud en het doel van behandelingen waarvan uit onderzoek of ervaring in de praktijk is gebleken dat die de klachten kunnen verminderen, zodat de patiënt de voor- en nadelen kan afwegen.

Mijn aanpak in het behandelen van chronische pijn en SOLK is gericht op bovenstaande aspecten. Na een persoonlijk gesprek en uitgebreide intake beoordelen we samen of je op de juiste plek bent in mijn praktijk. Vervolgens stellen we een plan op voor de behandeling waarbij pijneducatie, gedragsverandering op het gebied van leefstijl en het opbouwen van activiteiten de belangrijkste tools zijn die ik gebruik. 

Pijneducatie

Het is belangrijk om te begrijpen hoe jouw lichaam werkt. Daarbij is kennis over thema's zoals chronische pijn, stress en slaap cruciaal. 

Door kennis te delen over deze thema's creëren we begrip voor jouw klachten en zorgen we voor handvaten om de klachten te verminderen.

 

Ik probeer mijn kennis aan iedereen op een persoonlijke manier over te dragen. Door middel van persoonlijke alledaagse ervaringen en voorbeelden leer je jouw klachten te begrijpen.

Gedragsverandering

Een gezonde leefstijl draagt bij aan het herstel bij chronische klachten zoals chronische pijn of SOLK. Leefstijl factoren zoals beweging, voeding, ontspanning, roken, alcohol gebruik, slaap en stress kunnen effect hebben op ontstaan en voortbestaan van lichamelijke klachten.

Het is gebleken dat gedragsverandering op het gebied van leefstijl heel moeilijk kan zijn. Daarom bied ik je hulp bij motivatie en verandering van je leefstijl om jouw klachten te verminderen.

Graded Activity

Na een periode van zware inspanning, blessureleed of ziek zijn is het altijd van belang om rust te nemen en vervolgens langzaam de activiteiten op te bouwen. 

Dit is een belangrijk uitgangspunt van de behandeling. Bewegen, buiten zijn en sociaal contact helpen bij het dempen van pijn. Het is dus belangrijk om dit langzaam op te bouwen tijdens het herstel.

Wandeltherapie is het begin, waarna we stap voor stap meer van jouw lichaam zullen vragen.

Jamie van Gogh

Beukelsweg 79B2

3022GG, Rotterdam

  • LinkedIn Social Icon
  • Google Places
  • Instagram

Contact